Κυριακή, 23 Αυγούστου 2015

Ο Κατρούγκαλος και ο κβαντικός κομμουνισμός του συριζα

Ο Γ. Κατρούγκαλος καλεσμένος του Α. Χατζή στο ΜΙΘΕ
Κάποια στιγμή, αυθόρμητα, είπα σε μια φίλη ότι εκλέχτηκε σε ένα αξίωμα ένας μετανάστης. Αυτή αμέσως με διόρθωσε: Μετανάστης δεν σημαίνει πολιτικά τίποτα. Ούτε καν ότι δείχνει μεγαλύτερη κατανόηση για θέματα …μετανάστευσης. Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλοί χρυσαυγίτες Αλβανικής καταγωγής που είναι ενάντια στους …νέους μετανάστες. Είχε δίκιο. 

Όμως γιατί “δεν σημαίνει κάτι” η ιδιότητα του μετανάστη ενώ “σημαίνει κάτι” η ιδιότητα ας πούμε του κομμουνιστή? 

Η συνηθισμένη απάντηση είναι βέβαια ότι η λέξη κομμουνιστής περιγράφει μια πολιτική θέση - ενώ ένας μετανάστης δεν συνεπάγεται ότι υϊοθετεί κάποια συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία. Παρ' όλο που αυτό είναι αλήθεια, είναι η μισή αλήθεια. Κι έτσι πρακτικά, είναι ένα ψέμα. ΘΑ χρησιμοποιήσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα για να εξηγήσω γιατί συμβαίνει αυτό:

Τον Γενάρη του 2014 ο Γ. Κατρούγκαλος τέλειωνε την διάλεξή του στο ΜΙΘΕ δηλώνοντας "κομμουνιστής". Θυμάμαι μου είχε κάνει φοβερή εντύπωση η δήλωση αυτή. Κομμουνιστής, τουλάχιστον με την "λενινιστική έννοια" είναι μια πολύ διαφορετική πολιτική θέση από αυτή που έβλεπα να αναλύει ο Γ. Κατρούγκαλος. Τι σήμαινε λοιπόν αυτή η δήλωση;


Ένα στιγμιότυπο από την διάλεξη του Γ. Κατρούγκαλου στο ΜΙΘΕ.
Η δήλωση "είμαι αριστερός" ή "είμαι κομμουνιστής" σημαίνει επίφαση πολιτικής θέσης. Κι όχι πολιτική θέση σκέτο. Είναι δηλαδή μια δήλωση ταύτισης με μια πολιτική θέση.

Κάποτε (όχι πολλά χρόνια πριν), η δήλωση αυτή στην Ελλάδα, αλλά και σε πολλές άλλες χώρες, συνεπαγόταν στιγματισμό από το κράτος. Καψώνια στο στρατό, εμπόδια στην δουλειά, απειλές από την αστυνομία - ακόμα και πολιτικές δολοφονίες ή βασανιστήρια. Έτσι η δήλωση "είμαι αριστερός" είχε αυξημένη βαρύτητα: Πολύ δύσκολα θα εκστόμιζε κανείς μια φράση που θα είχε άμεσες συνέπειες στην ζωή του - εκτός βέβαια και αν το πίστευε πραγματικά. Η δήλωση "είμαι αριστερή" θα γινόταν πολύ δύσκολα από κάποια που δεν πίστευε πραγματικά αυτά που λέει. Για ποιο λόγο να ρισκάρεις την ζωή σου, αν δεν το πιστεύεις; Η δήλωση αυτή είχε αν θέλετε ένα τοπικό αντιεξουσιαστικό πρόσημο, με ότι συνεπάγεται αυτό. Σήμερα αυτό έχει αλλάξει. 

Θα μου πείτε η δημοκρατική κατάκτηση του να δηλώνεις ελεύθερα την πολιτική σου θέση φέρνει σε μειονεκτική θέση την ισχύ της δήλωσής σου; Τι αντίφαση είναι αυτή;

Πραγματικά είναι αντιφατικό. Επίσης είναι και μια πραγματικότητα. Ούτε η πρώτη, ούτε η τελευταία αντιφατική πραγματικότητα.

Το κλειδί για να κατανοήσουμε πως ακριβώς συμβαίνει αυτό είναι το γεγονός ότι η ελευθερία αυτή δεν είναι μόνο δημοκρατική κατάκτηση. Δηλαδή ναι μεν οι πιέσεις για περισσότερη δημοκρατία βοήθησαν στο να γίνει πραγματικότητα η νομιμοποίηση ορισμένων πολιτικών θέσεων, όμως αυτός ο παράγοντας δεν είναι ο μόνος: Παράλληλα με τις κινηματικές πιέσεις, φαίνεται πως η εξουσία είναι πιο στέρεη, πιο σταθερή, όταν νομιμοποιούνται σε κάποιο βαθμό πολλές πολιτικές θέσεις - ακόμη και αυτές που αυτοπροσδιορίζονται ως ανατρεπτικές, εξεγερσιακές με προοπτική "ανατροπής του καπιταλισμού". Όχι μόνο δεν θα στιγματιστεί ισόβια ο κατά δήλωση (ή και ειλικρινής) "κομμουνιστής", μα θα παραμείνει ανοιχτή η πόρτα της πολιτικής και επαγγελματικής επιβίωσης, αρκεί οι πράξεις του να μην συμβαδίσουν με τις δηλώσεις του.

Έτσι λοιπόν μπορεί να δηλωνει κάποιος κομμουνιστής - αρκεί στην πράξη  να ευθυγραμμιστεί με διαχειριστική πολιτική που ως κύριο σκοπό έχει την σταθερότητα των αγορών. Ελαφρές παραλλαγές επιτρέπονται - άλλος δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην ύπαρξη κοινωνικού κράτους - άλλος λιγότερη, μα ο κύριος σκοπός όμως είναι σαφής. Μπορείς να δηλώσεις Μαοιστής, Λενινιστής, Τροτσκιστής ή τέλοσπάντων να δηλώσεις ότι ταυτίζεσαι με οποιονδήποτε ένοπλο εξεγερμένο του παρελθόντος, αρκεί να μην κάνεις οτιδήποτε που να πλησιάζει αυτές τις πρακτικές.

Ας πούμε ο Κατρούγκαλος στην ομιλία του εξέφρασε την γνώμη ότι δεν πρέπει να υπάγονται στις αγορές η Παιδεία και η Υγεία. Αυτό βέβαια είναι αδύνατο αφού ολόκληρο το κράτος υπάγεται στις αγορές - οπότε προφανώς εννοεί ότι θέλει να υπάρχει αυξημένη προστασία από τα σκαμπανεβάσματα των αγορών στους τομείς αυτούς. Είναι δηλαδή διαφορά βαθμού και όχι διαφορά είδους. Μπορούμε να πούμε ότι είναι μια φιλελεύθερη προσέγγιση που δίνει μεγαλύτερη έμφαση στο κοινωνικό κράτος.

Αυτή η "διαφορά βαθμού"  βέβαια δεν είναι κάτι αμελητέο: Αν τυχόν πάει κανείς σε ένα νοσοκομείο στις ΗΠΑ για απλές εξετάσεις, ο ...λογαριασμός θα είναι τόσο τσουχτερός που θα έπειθε ακόμα και τον πιο δύσπιστο για τα πλεονεκτήματα των αντίστοιχων δομών υγείας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Το ντοκιμαντέρ Sicko του M. Moore δείχνει ακριβώς πόσο σημαντική είναι αυτή η "διαφορά βαθμού". Όμως οι ευρωπαϊκές χώρες που παρουσιάζονται στο ντοκιμαντέρ όπως λ.χ. η Αγγλία ή η Γαλλία σίγουρα δεν είναι κομμουνιστικές.

Γιατί τότε δήλωσε "κομμουνιστής";

Η απάντηση δεν είναι εύκολη, ούτε απλή - ακόμα κι αν φαίνεται προφανής. Γιατί πριν απαντήσουμε θα πρέπει να δούμε τι ακριβώς σημαίνει πρακτικά "πολιτική ιδεολογία". Επίσης θα πρέπει με ειλικρίνεια να απαντήσουμε αν έχει θέση (και αν πρέπει να έχει θέση) η ..ειλικρίνεια στην πολιτική δραστηριότητα. Μετά από αυτά θα πρέπει να δούμε αν μπορούμε να μετρήσουμε την "πολιτική αγνότητα" ή την "συνέπεια στην ιδεολογία". Πως μοιάζει άραγε ένα αριστερόμετρο ή ένα αναρχόμετρο? Αλλά όλα αυτά είναι πολύ σύνθετα ερωτήματα που χρειάζονται άλλο άρθρο (ή μάλλον βιβλία).

Είναι "κομμουνιστής" ο Κατρούγκαλος; Με την κατά Λένιν ερμηνεία του Μαρξισμού σίγουρα όχι. Όμως υπάρχουν και άλλες ερμηνείες του Μαρξισμού που μπορεί να χωρέσουν αυτή την διαχειριστική λογική. Κι έτσι θα μπορούσε πολύ εύκολα να επιμείνει ότι είναι κομμουνιστής. Κατά κάποιο τρόπο, είναι και δεν είναι κομμουνιστής όπως θα έλεγε και ο Ηράκλειτος. Η μπορούμε να πούμε πως είναι "κβαντικός κομμουνιστής", με την έννοια του ότι εμπεριέχεται ασάφεια στην πολιτική θέση: Δεν είναι εξ'ορισμού δυνατό να μετρηθεί ταυτόχρονα η πολιτική του θέση και η ταχύτητα με την οποία αυτή μεταβάλλεται/ερμηνεύεται.

Κι έτσι λοιπόν, επανερχόμενοι στο αρχικό ερώτημα: Τι πολιτική αξία έχει μια λέξη που μπορεί να έχει τόσο μεγάλο εύρος ερμηνειών? Με άλλα λόγια, τι διαφορά έχει η λέξη "μετανάστης" από τον "κομμουνιστή" όσον αφορά το πολιτικό περιεχόμενο σε θεωρία και πράξη? Η απάντηση στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται να είναι "μηδέν". Τότε λοιπόν γιατί παραμένει δημοφιλής ο Συριζα? Μα γιατί ακριβώς γιατί είναι μια φιλελεύθερη επιλογή, με την έννοια της προστασίας των ατομικών ελευθεριών (σχετικά με τις άλλες δημοφιλείς επιλογές), των μειονοτήτων, της προώθησης κάποιων ιδιωτικοποιήσεων. Ακούγεται παράδοξο και αντιφατικό, αλλά αυτό όπως είπαμε χαρακτηρίζει πολλές πτυχές της πραγματικότητας.