Δευτέρα, 29 Νοεμβρίου 2010

Το δόγμα σαν τρόπος σκέψης και η θρησκεία



“Ο Χριστιανισμός στην θεωρία είναι καλός. Τα προβλήματα ξεκινούν από την κακή εφαρμογή στην πράξη, απ’ τους ανθρώπους.” Αυτή η φράση έχει μια λογική. Όταν μαθαίνουμε για βασανιστήρια που έχουν γίνει με την ανοχή (ή ακόμη και στο όνομα) της επίσημης εκκλησίας, συνήθως κατηγορούμε συγκεκριμένους ανθρώπους. Ίσως και την εκκλησία σαν θεσμό. Ποτέ όμως την ίδια την θρησκεία, σαν δόγμα. Στο κάτω κάτω δεν υπάρχει καμιά εντολή που να λέει “Βασανίστε τους αιρετικούς” ή “Μεγαλώστε την περιουσία σας με κάθε μέσο”. Άρα λοιπόν πρέπει να φταίνε μόνο οι άνθρωποι. Ή μήπως όχι;



Ποτέ δεν μπορούσα να χωνέψω πως είναι δυνατόν η Πράξη να απέχει τόσο πολύ από την θεωρία και μάλιστα εδώ και χιλιάδες (!) χρόνια, χωρίς να υπάρχει κάτι λάθος στο ίδιο το δόγμα. Κάποιος θα μπορούσε να πει “Μα το γεγονός πως είναι δόγμα είναι από μόνο του αρνητικό”. Όμως για παράδειγμα το “Πρέπει να ενδιαφερόμαστε για το καλό των συνανθρώπων μας” είναι και αυτό ένα μικρό δόγμα. Ακόμη κι αν προσπαθήσουμε να απαντήσουμε γιατί ισχύει αυτό το “πρέπει”, αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε σε κάποια πρόταση της μορφής “Πρέπει να φροντίζουμε για το καλό της ανθρωπότητας”, ή “πρέπει να φροντίζουμε για την ευτυχία μας.”. Δεν γίνεται να τις αποδείξουμε με κάποιον τρόπο. Είναι αληθείς, μόνο αν επιλέξουμε να είναι αληθινές. Δεν υπάρχει κάποιος “αντικειμενικός” λόγος να ισχύουν. Βεβαίως, άλλο μια δογματική φρασούλα και άλλο μια δογματική κοσμοθεωρία που διατείνεται πως έχει απαντήσεις σχεδόν για τα πάντα. Έχω την εντύπωση πάντως, πως δεν μπορεί να φταίει μονάχα η δογματική φύση των θρησκειών.


Κάτι κοινό στις τρεις θρησκείες που ξεκίνησαν από την Ιερουσαλήμ είναι η ύπαρξη απόλυτου καλού και απόλυτου κακού. Αυτές οι έννοιες είναι σίγουρα πολύ γνώριμες. Η ιστορία τους ξεκινά από πολύ πριν εμφανιστούν τα εν λόγω
δόγματα, πιθανότατα απ΄την εποχή του Πλάτωνα. Όμως η εδραίωσή τους πραγματοποιήθηκε μέσω της εξάπλωσης αυτών των θρησκειών. Σήμερα οι έννοιες αυτές κυριαρχούν παντού, από τα παραμύθια και τις εμπορικές (και όχι μόνο) ταινίες, τον αθλητισμό, μέχρι την πολιτική και τα κινήματα. Εμείς οι Καλοί (οι ακόλουθοι του απόλυτου καλού), αυτοί οι Κακοί (στηρίζουν το απόλυτο κακό). Εκπαιδευόμαστε σε αυτή την νοοτροπία από μικροί, μέχρι που γίνεται τρόπος σκέψης. Θα μου πείτε, και είναι αυτό κακό; Δεν πρέπει να παίρνουμε θέση απέναντι στα πράγματα, αισθανόμενοι πως το Τάδε γεγονός είναι αρνητικό ή θετικό; Μα αυτό είναι φυσιολογικό, έτσι λειτουργεί ο εγκέφαλός μας, με αφαιρέσεις, απλοποιήσεις της πραγματικότητας. Κατατάσσουμε τα πράγματα σε κουτάκια, βάζουμε ταμπέλες, καλύτερο, χειρότερο – δεν γίνεται αλλιώς. Ο πιθηκάνθρωπος που εντόπισε μια δροσερή πηγή σε περίοδο ξηρασίας νιώθει πως το νερό είναι καλό για αυτόν. Καλύτερο από το, χλιαρό απ’ τον ήλιο νερό, που βρήκε στην νερολακούβα προηγουμένως. Πιο καλό. Έννοιες υποκειμενικές αλλά και πραγματικές – λόγω της αμεσότητας και χρηστικότητας τους.

Δεν μιλάω για αυτήν την (φυσιολογική) διαδικασία λοιπόν, μα για τον πολλαπλασιασμό αυτών των εννοιών επί το άπειρο, οπότε και δημιουργούμε κάτι ανύπαρκτο από κάτι υπαρκτό. Όπως το απείρως καλό νερό. Ή ακόμη χειρότερα, το απείρως καλό. Σκέτο, χωρίς νερό. Μέσω του απειρισμού των διάφορων πολύ ανθρώπινων χαρακτηριστικών, φτάνουμε στην εφεύρεση του απόλυτα (απείρως) Καλού (Πανάγαθος Θεός) και του απόλυτα Κακού (Διάβολος). Χαρακτηριστικά που υποτίθεται ότι υπάρχουν στην πραγματικότητα και μάλιστα δεν αλλάζουν, ούτε αιτιολογούνται, απλά είναι. Και από την στιγμή που θα πεισθείς πως υπάρχουν αυτά τα επινοήματα, είναι λογικό να ψάξεις να τα εντοπίσεις γύρω σου. Είναι επίσης λογικό πως θα παρουσιάζονται διαρκώς αρκετοί ως εκπρόσωποι ή γνώστες αυτού του απολύτως Καλού. Την συνέχεια μπορούμε να την φανταστούμε. Όπου εντοπίσουμε το απόλυτο κακό μπορούμε να είμαστε ανελέητοι. Δεν χρειάζεται επαναξιολόγηση, κριτική σε αυτά τα θέματα μιας και είναι αμετάβλητα και αιώνια. Από την στιγμή που ανακαλύπτουμε το απολύτως καλό, αρκεί να το ακολουθήσουμε, ο νους μας μπορεί να κοιμάται ήσυχος.

Ένα άλλο πολύ ισχυρό χαρακτηριστικό αυτών των θρησκειών είναι ως γνωστόν η αποκλειστικότητα. Απαγορεύεται αυστηρά να πιστεύει κάποιος ταυτόχρονα και σε κάποια άλλη θεότητα. Ούτε καν να συμμετάσχει στην λατρεία κάποιας άλλης θεότητας. Πολλές παλιότερες θρησκείες δεν είχαν τέτοιες απαγορεύσεις, όσο κι αν μας ξενίζει αυτό σήμερα. Έτσι λοιπόν, οι πρώτες από τις περίφημες δέκα εντολές αφιερώνονται στο να απαγορεύσουν στον πιστό να λατρέψει παράλληλα οποιαδήποτε άλλη θεότητα. Η αλήθεια είναι μία και την κατέχουμε Εμείς. Πόσοι άραγε κάηκαν ζωντανοί ως αιρετικοί, όταν τόλμησαν να διατυπώσουν μια διαφορετική άποψη πάνω στο κυρίαρχο δόγμα; Έχω την εντύπωση πως αυτός ο τρόπος σκέψης είναι ένα πολύ βολικό υπόβαθρο για κάθε είδους ολοκληρωτισμό.

Δεν είναι όμως και το “ου φονεύσεις” μέρος του δόγματος; Η αγάπη για το πλησίον; Δεν είναι και αυτά σημαντικά στοιχεία της θρησκείας; Θα απαντήσω με μια ερώτηση: Εάν μια από τις δέκα εντολές π.χ. άλλαζε από “μη φονεύσεις” σε “φόνευσε”, ο πιστός θα ένιωθε ξαφνικά πως αυτό είναι το ηθικό; Μάλλον όχι. Η θρησκεία δεν καθορίζει, ούτε και μπορεί να καθορίσει τι είναι ας πούμε μια πράξη αγάπης ή μια πράξη μίσους. Απλά αποτυπώνει αυτό που γνωρίζουμε όλοι ενστικτωδώς, αυτό που μαθαίνουμε ως βρέφη από την, απαραίτητη για την επιβίωσή μας, φροντίδα και αγάπη που θα λάβουμε.

Δε θέλω φυσικά να απαλλάξω αυτούς που έκαναν (ή κάνουν) εγκλήματα στο όνομα της θρησκείας από τις ευθύνες τους. Ούτε και την εκκλησία, με την αυστηρή φασίζουσα ιεραρχία της, κατ’ εικόνα και ομοίωση της “Θείας ιεραρχίας”, που στην κορυφή έχει τον απόλυτο άρχοντα, τον Θεό, πιο κάτω τον γιο του, παρακάτω τους αρχαγγέλους, αγίους, αγγελούδια και ένα σωρό άλλα όντα των (μονοθεϊστικών κατά τ’ άλλα) θρησκευτικών κειμένων. Απεναντίας, ήθελα να προσθέσω πως τα δόγματα καθεαυτά έχουν μερίδιο ευθύνης, αφού εισάγουν έναν τρόπο σκέψης που ευνοεί την επιθυμία για συγκέντρωση εξουσίας, προκειμένου να στηριχθεί και να εξαπλωθεί η μια και μοναδική αλήθεια (που τυχαίνει να είναι η γνώση του τι είναι απόλυτα καλό και τι απολύτως κακό). Η επιρροή τους ήταν και είναι ακόμη τεράστια, κάτι που φαίνεται ακόμη και στον τρόπο διαχείρισης ολόκληρης της κοινωνίας (ή και στις περισσότερες αντιπροτάσεις για την διαχείρισή της), δηλαδή στην πολιτική. Μα αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.



4 σχόλια:

  1. καλωσόρισες RP στην blog-ό-σφαιρα. Άποψη μου είναι ότι οι θρησκείες έχουν πολλά κοινά σημεία κι ας είναι προσαρμοσμένες στην κουλτούρα του λαού που απευθύνονται. Αυτό που κάνει πάντα τη διαφορά είναι πως τις ερμηνεύουν οι άνθρωποι. Νομίζω ότι μέχρι σήμερα η θρησκεία στο όνομα της οποίας έχουν διαπραχθεί οι λιγότερες αχήμιες είναι ο Βουδισμός. Γιά τους δικούς μας (πως να τους πει κανείς, ιερείς? χμ) έχω πολλές επιφυλάξεις και ειδικά τώρα που τους έχω ...ξεσυνηθίσει λόγω απόστασης. Καλή συνέχεια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Γεια! Είναι δύσκολο να διαχωρίσεις το δόγμα από τον άνθρωπο. Γιατί όλα τα δόγματα είναι ανθρώπινες κατασκευές, οι οποίες μάλιστα χτίζονται σταδιακά.

    Χωρίς να είμαι ειδικός φαντάζομαι πως θα πρέπει να υπάρχουν -χονδρικά πάντοτε- δύο φάσεις στην ιστορία μίας θρησκείας. α) η "ανοργάνωτη", όπου η θρησκεία έχει συλληφθεί πρόσφατα και δεν έχει αρχίσει ακόμη να οργανώνεται, απλώς εξυπηρετεί την ανάγκη μίας κοινότητας να έχει ένα πλαίσιο για να επιτελεί τις τελετουργίες της και να οργανώνει τις αντιλήψεις της. β) η οργανωμένη, όπου σταδιακά δημιουργείται ισχυρό ιερατείο, το οποίο έχει συμφέρον να θεσπίζει όλο και αυστηρότερους κανόνες και να φανατίζει το ποίμνιο, ώστε να μπορεί να το πληθύνει και να το ελέγχει.

    Νομίζω ότι τα δόγματα διαμορφώνονται κυρίως στη β΄ φάση, και εμπεριέχουν πολλές από τις ιδέες του ιερατείου. Έτσι μπορεί κανείς να βρει σε ιερά βιβλία, μαζί με τα "αγαπάτε αλλήλλους" της κάθε θρησκείας, επικίνδυνες αντιλήψεις, που δεν είναι απλές προεκτάσεις της βασικής φιλοσοφίας του εκάστοτε δόγματος, αλλά ρητά διατυπωμένες επικίνδυνες ιδέες: π.χ. τα περί περιουσίου λαού της Παλαιάς Διαθήκης. Επίσης, για το χριστιανισμό είναι πολύ πιθανόν ότι αρχικά δίδασκε την άρνηση του υλισμού και την κοινοβιακή διαβίωση, αποτελούσε δηλαδή κάποιου είδους κολεκτιβιστική θεώρηση χτισμένη γύρω από την κεντρική έννοια της αγάπης. Αν αυτό ισχύει, τότε όλα τα υπόλοιπα στοιχεία που θεωρούμε ως σκληρό πυρήνα του δόγματος μάλλον θα πρέπει να προστέθηκαν εκ των υστέρων από το ιερατείο.

    Οπότε τείνω περισότερο στο ότι ο άνθρωπος (και μάλιστα όχι κάθε άνθρωπος, αλλά το ιερατείο, δηλαδή η εξουσία) βάζει το χέρι του ώστε οι θρησκείες να γίνουν αυστηρά δόγματα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. @Ginger: thanks!!
    Συμφωνώ. Χωρίς να γνωρίζω και πολλά για το θέμα, πράγματι δεν έχω ακούσει τίποτα για πολεμικές εκστρατείες στο όνομα του Βούδα. Εκτός ίσως από την δουλεία στα μοναστήρια του Θιβέτ (http://www.michaelparenti.org/Tibet.html)

    Η ερμηνεία μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά. Το κακό είναι πως υπάρχει πολύς χώρος στα ιερά κείμενα για ριζικά αντίθετες ερμηνείες...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @lefteris_sfak: Ενδιαφέρον. Μου φαίνεται πολύ πιθανό πως κάπως έτσι προχώρησε η εξέλιξη της θρησκείας. Αυτή η α' φάση σίγουρα ήταν κάτι πολύ διαφορετικό από την θρησκεία που καταδυνάστευσε την ανθρωπότητα στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της. Θρησκεία χωρίς ιερατείο. Υποψιάζομαι πως, κάποια στιγμή, πολύς κόσμος θα επιστρέψει σε αυτή τη μορφή πίστης απηυδισμένος από τους παπάδες...

    Ούτε και γω ξέρω πολλά για τους πρώτους χριστιανούς, αν και έχω διαβάσει πως πολλά από τα απαράδεκτα στοιχεία του δόγματος πχ ο μισογυνισμός, ξεκινούν από εκείνη την περίοδο και συγκεκριμένα από τον απόστολο Παύλο (http://en.wikipedia.org/wiki/Misogyny#Christianity) Δεν γνωρίζω πολλές λεπτομέρειες. Τείνω να φαντάζομαι εκείνη την εποχή όπως στο Life of Brian :P

    ΑπάντησηΔιαγραφή