Κυριακή, 20 Φεβρουαρίου 2011

"Ταξίδι στη Σαμοθράκη" - Νέλλη Ψαρού

Δύσκολα κατατάσσεται το βιβλίο αυτό σε κάποια κατηγορία. Σίγουρα είναι και πολιτικό. Μη στραβομουτσουνιάζετε - πολιτική δεν είναι μόνο η τεχνική της εξαπάτησης όπως έχουμε μάθει από την πλειοψηφία των επαγγελματιών (ή wannabe) πολιτικών και των ακόλουθών τους.  Με αφορμή ένα ταξίδι στη Σαμοθράκη, η συγγραφέας ξεδιπλώνει τις σκέψεις της. Σαν μικρό παιδί αναρωτιέται ελεύθερα. Γιατί το επώνυμό της είναι στην γενική (κτητική); Γιατί απαγορεύεται το ελεύθερο κάμπινγκ;

Με μεθοδικότητα επιχειρεί να απαντήσει και φυσικά προκύπτουν και άλλες ερωτήσεις. Ακολουθεί άφοβα το χαοτικό μονοπάτι που ανοίγεται μπροστά της και περνά στην Ικαρία, στον ρατσισμό, στις πυρκαγιές, στα σκάνδαλα, στο πολιτικό μας σύστημα, στις ανθρώπινες σχέσεις, στην ατομική ευθύνη. Όλα συνδέονται αρμονικότατα - το ένα πράγμα αποτελεί συνέχεια του άλλου. Κάτι που ακούγεται συχνά, σαν μια αόριστη φράση πασπαλισμένη με μυστικισμό. Εδώ όμως το βλέπουμε μπροστά μας σαν μια ξεγυμνωμένη, πρακτικότατη αλήθεια.

[Μιμούμενος την συγγραφέα θα ανοίξω μια παρένθεση εδώ: Θυμάμαι έναν καθηγητή στο Λύκειο που του άρεσε καμιά φορά να ρωτά πολλά απανωτά “γιατί” ύστερα από κάθε απάντηση που έδινε ο σαστισμένος μαθητής. Γρήγορα θα συναντούσαν ένα αδιέξοδο. Κάθε φορά γεννιούνται νέα ερωτήματα. Η αλυσίδα των ερωτήσεων σταματά σε ένα αξίωμα, ένα πάτημα πάνω στο οποίο μπορεί να χτιστούν απαντήσεις. Θα πρέπει να γνωρίζει κανείς πως πρόκειται ακριβώς για αξίωμα. Επιπλέον, έτσι μαθαίνει να αμφισβητεί διαρκώς, ακόμη και τη γνώση που θεωρεί δεδομένη, ενώ παράλληλα βλέπει πως φαινομενικά άσχετα πράγματα μπορεί να αλληλοεξαρτώνται.]

Η διήγηση δεν κατασταλάζει στο συνηθισμένο και εύπεπτο (μα ανύπαρκτο) δίπολο καλών και κακών. Η συγγραφέας διαγράφει θαρρετά τον τεράστιο κύκλο των εξακοσίων σελίδων (που δεν κλείνει σε αυτό το βιβλίο), θέτοντας πολλές, πρωτότυπες ερωτήσεις. Είναι προφανές πως για να το καταφέρει αυτό έχει μπει επανειλημμένα σε μια διαδικασία ειλικρινούς αυτοαμφισβήτησης. Μακάρι να το έκαναν περισσότεροι αυτό... Μερικά ερωτήματα που μου έκαναν εντύπωση:
  • Αν και η συγγραφέας δεν είναι φιλελεύθερη, αναρωτιέται: Αυτό που αυτοαποκαλείται φιλελευθερισμός ή νεοφιλελευθερισμός σήμερα, έχει οποιαδήποτε ουσιαστική σχέση με τα θεμελιώδη προτάγματα των βασικών εκπροσώπων του φιλελευθερισμού; Προσοχή: Όχι με τις διάφορες λεπτομέρειες, μα με τα πιο βασικά αιτήματα των φιλελεύθερων, όταν αυτοί εμφανίστηκαν στο ιστορικό προσκήνιο.
  • Όλοι έχουμε την αίσθηση πως δεν συμμετέχουμε και πολύ πρακτικά στην διακυβέρνηση μας - σίγουρα δεν έχουμε άμεση δημοκρατία. Μα κατά πόσον ισχύει αυτό που λέμε πως ισχύει, δηλαδή η κοινοβουλευτική δημοκρατία; (Η απάντηση δυστυχώς είναι απογοητευτική. Και ακόμη χειρότερα - η επιχειρηματολογία είναι απογοητευτικότατα αναλυτική)
  • Το γεγονός πως οι πολιτικές ιδεολογίες ανθίζουν περίπου την ίδια ιστορική περίοδο που στην δυτική Ευρώπη υποχωρεί η κυριαρχία της θρησκείας, επηρέασε τη μορφή, το περιεχόμενο αλλά και τις προσδοκίες αυτών των ιδεολογιών;

Πρέπει να σας προειδοποιήσω ωστόσο πως, κάποιες φορές, έκλεισα το βιβλίο εκνευρισμένος. Η αναλυτική παρουσίαση πολλών γεγονότων όπως οι πυρκαγιές του 2007 ή  η ανατριχιαστικά λεπτομερής περιγραφή του πως έγιναν ορισμένες αναθέσεις μεγάλων έργων δεν μπορεί παρά να εξοργίσουν. Όμως σε τελική ανάλυση η οργή είναι μια υγιής αντίδραση κάποιες φορές. Είναι πάντως να σαστίζει κανείς με το πόσο απροκάλυπτα έγιναν οι περισσότερες απάτες.

Παρ’ όλο που δε συμφώνησα με όλα όσα διάβασα σε αυτό το βιβλίο, εντυπωσιάστηκα, πέρα από τους λόγους που προαναφέρθηκαν και λόγω του εξής δυσεύρετου χαρακτηριστικού: η ανεξαρτησία της σκέψης. Σαν δυνατό ρεύμα παγωμένου αέρα, τραβά αμέσως την προσοχή. Λόγος που ουσιαστικά είναι πολιτικός, μιας και πραγματεύεται τα κοινά - χωρίς όμως να φαίνεται πως έχει βγει από κάποιο καλούπι. Φαίνεται πως καταβλήθηκε αρκετός κόπος προκειμένου να χτιστούν με στέρεο τρόπο τα επιχειρήματα, χωρίς να θεωρούνται πολλά πράγματα αυτονόητα - είναι προφανές πως δεν απευθύνεται μονάχα σε ανθρώπους με συγκεκριμένη ιδεολογική τοποθέτηση. Για μια ακόμη φορά μου θύμισε τη δύναμη που μπορεί να έχει η ατίθαση σκέψη που καλπάζει ελεύθερα προς κάθε κατεύθυνση, δημιουργώντας ένα αποτέλεσμα χορταστικό και προκλητικό.

7 σχόλια:

  1. Ακούγεται ενδιαφέρον από την κριτική σου. Ελπίζω να είναι πραγματικά φρέσκο και να ξεχωρίζει για "την ανεξαρτησία της σκέψης του", όπως γράφεις. Θα το διαβάσω και θα επανέλθω με προσωπικές εντυπώσεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σ'ευχαριστώ γι την κριτική σου. Όχι επειδή έγραψες καλά λόγια, αλλά επειδή δείχνεις να έχεις καταλάβει τον κόπο, την εσωτερική διεργασία, τα μονοπάτια. Είναι αλήθεια ότι άφησα το δρόμο, τα επιχειρήματα να με πάνε και όχι να τα οδηγήσω εγώ. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είχαν προηγουμενη βάση, αλλά ότι αυτή τίθετο συνεχώς υπό αμφισβήτηση, μόνο και μόνο για να ενδυναμωθούν στην πορεία! Αυτά που θα ήθελα να σχολιάσω σε σχέση με την κριτική σου είναι:
    -Η συνεχής αυτοαμφισβήτηση είναι κάτι στο οποίο επιδίδομαι συχνά, οφείλω να πω ότι είναι απαραίτητο αλλά και πολύ κουραστικό ώρες-ώρες.
    -Από όταν έγραψα το βιβλίο, ξεκίνησα ένα "πείραμα": όπως θα είδες, μια από τις θέσεις μου ήταν ότι, όταν το πολιτικό σύστημα παρέχει έστω και ελάχιστες εγγυήσεις δημοκρατικής λειτουργίας, τότε η βία δεν έχει καν ηθική νομιμοποίηση. Το πείραμά μου συνίστατο στο κατά πόσον μπορούσε ένας πολίτης να βρει το δίκιο του στην τότε παρωδία κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (λέω τότε γιατί σήμερα, 2-3 χρόνια μετά, αυτή δεν υφίσταται ούτε ως παρωδία, και που ήταν προφανές ότι εδώ οδηγουμασταν). Το συμπέρασμά μου, έχοντας εμπλακεί προσωπικά σε διάφορες προσφυγές, αναφορές κλπ είναι ότι δεν μπορεί να βρεί το δίκιο του ο πολίτης. Δυστυχώς. Δυστυχώς για το τι σημαίνει αυτό για την ηθική νομιμοποίηση της βίας -που για μένα παραμένει πάντα αναποτελεσματική.
    - Χαίρομαι για την οργή που ένιωσες. Πολλοί φίλοι μου είπαν ότι δυσκολεύτηκαν να το διαβάσουν γρήγορα επειδή τα έπαιρναν στο κρανίο. Καλό είναι αυτο. Κι εγώ γι'αυτό το έγραψα: για να διοχετεύσω την απύθμενη οργή μου δημιουργικά. Για να δούμε τώρα, πως θα την διοχετεύσουμε όλοι μας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. @mystique: Επαναλαμβάνω την προειδοποίηση που επιβεβαιώνει και η συγγραφέας: Ώρες ώρες η λεπτομερής παράθεση στοιχείων εκνευρίζει! Νομίζω πως αν γίνονταν τόσο αναλυτικές αναφορές στα ΜΜΕ, θα είχε γίνει ήδη της Αιγύπτου... :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @Νέλλη: Χάρηκα πραγματικά που διάβασα αυτό το βιβλίο. Αυτή η κουραστική διαδικασία της αυτοαμφισβήτησης, της κριτικής σε αυτά που θεωρούμε δεδομένα, έχει θαυμάσια αποτελέσματα. Το πείραμά σου ειλικρινά νομίζω πως άξιζε τον κόπο και τα συμπεράσματά του θα μπορούσαν να είναι υλικό για ένα πολύ πολύ ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ...

    Παρεμπιπτόντως τα συμπεράσματα δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα, μα τις περισσότερες σύγχρονες "δημοκρατίες". Ας πούμε στην Καλιφόρνια, μια από τις πιο προοδευτικές πολιτείες των ΗΠΑ, οι διαμαρτυρόμενοι για τις περικοπές φοιτητές, βρίσκονται πρακτικά δεμένοι χειροπόδαρα: Καμία νομική διέξοδος, καμία προβολή από τα media, ενώ ταυτόχρονα, η συντριπτική πλειοψηφία των φοιτητών δεν αποδέχονται οποιονδήποτε ακτιβισμό (πχ συνθήματα που γράφτηκαν με κιμωλία(!) σε τοίχους, ώστε να σβήσουν με την πρώτη βροχή, θεωρήθηκαν βανδαλισμός). Γιατί "εφόσον έχουμε δημοκρατία, δεν υπάρχει άλλος τρόπος διεκδίκησης πέρα από την νομική οδό". Κι ας βγάζει σε αδιέξοδο. Οργουελικές καταστάσεις...

    Φυσικά δεν απορρίπτω κανένα νόμιμο μέσο διεκδίκησης εκ των προτέρων. Αλλά η θεοποίηση των νόμων - πέρα από την συνταγματικότητα, πέρα από την δημοκρατικότητά τους, πέρα από οποιαδήποτε κριτική είναι κάτι που ακούω όλο και πιο συχνά και με ανησυχεί... Πρόσφατα διάβασα πως αυξάνουν τα δικαστικά έξοδα με τρόπο αντισυνταγματικό και αντίθετο στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα. Αλλά νόμιμα βεβαίως βεβαίως(!)

    Λοιπόν, περιμένουμε με ανυπομονησία την συνέχεια του κύκλου! Πιθανόν ύστερα από ένα ακόμη βάπτισμα στις βάθρες... :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. έχω φτάσει στα μισά στου βιβλίου και είναι αρκετά ωραία δομημένο. Πολύ καλός λόγος και αρκετά ταξιδιάρικο...Αξίζει να το διαβάσετε όλοι ανεπιφύλακτα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. ουπς πίστευα ότι δεν δημοσιεύτηκε το πρώτο σχόλιο και ...πέρασα στο δεύτερο...ζητώ συγνώμη

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. @Ανώνυμος: Δεν υπάρχει πρόβλημα χώρου - όλα τα σχόλια χωράνε, ακόμη και εις διπλούν :)
    Η Νέλλη Ψαρρού διαθέτει δωρεάν το βιβλίο της σε ηλεκτρονική μορφή - μπορείτε να το βρείτε εδώ και σε λίγο θα κυκλοφορήσει το νέο της βιβλίο "12 χρόνια φυλακή"

    ΑπάντησηΔιαγραφή